در باره‌اش فرموده : . . . » و : « باب كسى كه گوينده‌ى متأوِّل يا جاهلِ اين سخن را كافر نمىداند » . « 1 » و در فتح البارى ، در شرح باب : « آنچه درباره‌ى تأويل كنندگان آمده » ، گويد : « نتيجه آنكه ، هر كس مسلمانى را تكفير كند ، بايد دقت شود كه اگر بدون « تأويل » بود ، سزاوار مذمّت است ، واى بسا خود او كافر باشد ؛ و اگر با « تأويل » بود ، دقت شود كه اگر ناروا است ، مستحق مذمّت است ، ولى به مرز كفر نمىرسد ؛ بلكه بايد جهت اشتباهش را براى او روشن نمود و به مقدارى كه سزاوار آن است تنبيه‌اش كرد ، و اين شخص به نظر جمهور علما همانند شخص اول نخواهد بود ؛ و اما اگر تكفير او با « تأويل » شايسته‌اى بود ، سزاوار مذمّت نيست ؛ بلكه براى او دليل آورده مىشود تا به راه صواب بازگردد ، كه علما گفته‌اند : « هر تأويل كننده‌اى به خاطر تأويلش معذور است ، و اگر تأويل او در زبان عرب روا بوده و نشانه‌اى از علم را دارا باشد ، گناهكار نخواهد بود » . « 2 » و بدين‌گونه ، مدلول و معناى « تأويل » را به تدريج تغيير دادند و در نهايت موارد آن را در عرف خود « اجتهاد » ناميدند . در بحث بعد ، مجتهدان عصر نخستين و موارد اجتهاد آن‌ا را بررسى خواهيم كرد .

--> ( 1 ) . فتح البارى ، شرح صحيح بخارى ، ج 13 ص 129 - 130 . ( 2 ) . همان ، ج 15 ص 333 . و نمىدانم درباره خوارج كه همه مسلمان را تكفير مىكنند ، چه مىگويند ؟ ظاهراً آن‌ها را معذور نمىدانند و بد آن‌ها لقب مارقين و خارج شدگان از اسلام مىدهند ، مگر ابن‌ملجم قاتل اميرالمؤمنين ( ع ) را كه متأوّل و معذورش مىدانند ! ! ! .